Vleugelman

Wie Godfried Bomans wil begrijpen, moet hem niet vastpinnen. Hij glipte altijd net langs de contouren van de waarheid, niet uit kwaadaardigheid maar uit levensdrift. Er bestaat een anekdote waarin hij op een feest in Zuid-Frankrijk zijn levensverhaal meermaals vertelde—telkens anders, telkens overtuigend. Niet één versie bleek achteraf de juiste. Dat spel met identiteit was geen grapje voor de bühne, maar zijn manier van bestaan. De werkelijkheid was hem te benauwend; hij verkoos haar telkens opnieuw te herscheppen.

In Vleugelman, de monumentale biografie van Gé Vaartjes, verschijnt Bomans als iemand die zich met verbeelding tegen het leven verdedigde. Feiten waren ballast, fantasie was adem. De titel verwijst naar een sprookje uit zijn latere jaren, maar de kern ervan ligt diep in zijn jeugd: het verlangen om los te komen, om te ontsnappen aan wat vastligt, om boven het alledaagse uit te stijgen. Die hunkering voert terug naar een besloten kindertijd—een tuin, een schuilplaats—die hij later als een verloren paradijs zou blijven oproepen.

Dat paradijs stond in schril contrast met de morele strengheid van zijn opvoeding. Een vader die discipline en roeping eiste, bij voorkeur in kerk of maatschappij, en een moeder die door haar afwezigheid even bepalend was. Liefde werd zelden uitgesproken, verwachtingen des te meer. Het is verleidelijk—en wellicht terecht—om hierin de voedingsbodem te zien van Bomans’ latere rusteloosheid: zijn onvermogen zich te binden, zijn moeite met gezag, zijn eeuwige uitstelgedrag.

Studeren deed hij veel, afstuderen zelden. Hij zwierf door academische disciplines zoals hij door levensverhalen zwierf: rechten, psychologie, filosofie—alles werd geprobeerd, niets voltooid. Tegenover zijn vader hield hij lange tijd een zorgvuldig geconstrueerde leugen in stand. Dat hij uiteindelijk vooral schrijver werd, leek minder een keuze dan een uitweg.

Ook in de liefde bleef hij hinken tussen verlangen en vlucht. Zijn huwelijk—laat gesloten, herhaaldelijk uitgesteld—was van meet af aan beladen met angst en schuld. De katholieke moraal maakte van toewijding een onontkoombare belofte, en precies dat verstikte hem. Intimiteit was voor Bomans geen rustpunt maar een bedreiging.

Buiten het huwelijk zocht hij wat hij erin niet durfde vragen. De vrouwen in zijn leven fungeerden niet als gelijken maar als toevluchtsoorden: verzorgend, vergevend, altijd beschikbaar. Uit de vele brieven die Vaartjes kon raadplegen, rijst een onthutsend beeld op van herhaling en vervangbaarheid. De toon is teder, maar het perspectief altijd egocentrisch. Hij schreef niet zozeer aan vrouwen als over zichzelf, met hen als spiegel.

Het grote publiek kende hem vooral als performer: de lichtvoetige columnist, de charmante causeur, de man die taal liet dansen op radio en televisie. Zijn literaire creaties—van absurdistische figuren tot sprookjesachtige miniaturen—zijn stevig verankerd in het collectieve geheugen. Maar juist die zichtbaarheid werd hem kwalijk genomen. Critici verweten hem effectbejag, ijdelheid, het verwarren van literatuur met cabaret. Hij zou het podium nodig hebben zoals anderen zuurstof.

Tegelijkertijd begon hij zich af te zetten tegen het instituut dat hem had gevormd. Zijn geloof brokkelde af, niet uit vijandschap maar uit teleurstelling. Waar religie ooit troost had geboden, zag hij nu vooral verstarring. Het goddelijke was te ver weg geraakt, verstopt achter regels en rituelen. Zijn twijfel was oprecht en werd hem door oude geestverwanten niet in dank afgenomen.

Wat overeind blijft, is zijn uitzonderlijke omgang met taal. Zelfs waar zijn onderwerpen verouderd aandoen, blijft de zinsbouw sprankelen. Hij bezat een zeldzaam gevoel voor ritme en timing, zowel op papier als voor publiek. Zijn aforismen verraden een man die zijn eigen melancholie scherp wist te formuleren: verlangen als motor, bezit als illusie; humor niet als lach, maar als overwinning op verdriet.

Vaartjes dwingt nergens tot een oordeel. Hij monteert stemmen, laat tegenstrijdigheden bestaan en suggereert meer dan hij verklaart. Soms lijkt hij Bomans te betrappen in zijn bewondering voor schrijvers als Dickens en Andersen — alsof die voorkeuren heimelijk autobiografisch zijn. De biograaf schrijft met aandacht en beheersing, en af en toe met een zin die blijft haken.

Aan het einde van zijn leven werd Bomans nog eenmaal met zichzelf geconfronteerd, ontdaan van publiek en afleiding. Een week alleen op een onbewoond eiland bracht hem geen grootse inzichten, maar iets zeldzamers: berusting. In zijn notities klinkt geen bravoure meer, geen ironie, maar een stille aanvaarding. Hij zag zichzelf eindelijk zonder masker—en vond dat het zo goed was geweest.

Misschien is dat de ware kern van Vleugelman: niet het portret van een publieke figuur, maar het verslag van een man die zijn hele leven probeerde te ontsnappen, en pas op het laatst durfde te blijven staan.

Recensie: Lodewijck Van Vlaardingen – Marsman

← overzicht – Bomans op z’n best