Waarheid

Rik Torfs heeft zich in Waarheid opnieuw ontpopt tot een soort academische entertainer: iemand die erin slaagt een complex, beladen en vaak onhandelbaar begrip te serveren alsof het een vlot drinkbare huiswijn betreft. En zoals we weten, heeft Torfs een niet te onderschatten zwak voor een goed glas. Misschien verklaart dat meteen ook de licht sprankelende toon van het boek: menig hoofdstuk leest alsof het is geschreven na precies het juiste aantal glazen — voldoende om de ernst te verzachten, maar niet genoeg om de zin voor nuance te verliezen. Meestal toch.

Waarheid is geen filosofisch handboek en pretendeert dat gelukkig ook niet te zijn. Torfs kiest resoluut voor de brede benadering, waarbij hij feiten, wetenschap, religie, ideologie, geschiedenis en zelfs de onbestaande waarheid in één vat giet. Het is een vat dat soms rijk smaakt en soms wat troebel blijft, maar zelden verveelt. De auteur illustreert zijn bespiegelingen met persoonlijke anekdotes, historische verwijzingen en rake observaties uit het dagelijks leven. Het levert een tekst op die soepel leest en tegelijk uitnodigt tot reflectie.

Toch blijft de vraag of het boek ons werkelijk dichter bij een antwoord op Pilatus’ klassieke vraag brengt: Wat is waarheid? Torfs flirt voortdurend met mogelijke definities, nuanceert ze, relativeert ze en haalt ze daarna weer onderuit. Het is een elegante dans, maar soms voelt het alsof de auteur iets te veel plezier heeft in het ontwijken van elk definitief standpunt. De lezer die op zoek is naar helderheid botst geregeld op ironie, zijdelingse gedachten of kwinkslagen. Dat kan charmant zijn, maar ook frustrerend — een beetje zoals een sommelier die, gevraagd naar een droge wijn, antwoordt dat droogte relatief is en dan een verhaal begint over een druif die hij ooit in Toscane tegenkwam.

De grootste troef van het boek is zonder twijfel de toon. Torfs schrijft zoals hij spreekt: lichtvoetig, scherpzinnig, en met die typische mengeling van ernst en ironie. Zijn sympathie voor de onvolmaakte mens is voelbaar op elke pagina. Hij vergoelijkt niet, maar veroordeelt evenmin, hij observeert. Vooral wanneer hij bespreekt hoe mensen de waarheid naar hun hand zetten — uit angst, uit gemak of uit pure menselijke creativiteit — klinkt er een mildheid door die het boek geloofwaardiger maakt dan menig academische studie.

Toch wringt net daar soms iets. Want hoewel Torfs scherp kan analyseren, blijft hij vaak weg van echte confrontatie. De lezer krijgt veel beschouwingen, maar weinig stellingname. In tijden waarin waarheid gepolitiseerd, vermarkt en gemanipuleerd wordt, kan dit ontwijken van scherpere analyses wat vrijblijvend aanvoelen. Je zou hem bijna willen toeroepen: “Rik, zeg het nu eens gewoon zoals het is!” Maar dat zou natuurlijk haaks staan op zijn punt dat de waarheid altijd door de vingers glipt van wie haar te stevig probeert vast te houden.

Waar het boek het meest overtuigt, is waar Torfs de humor inzet als ontmaskeringsinstrument. Zijn ironie is geen schild, maar een scalpel. Vooral de passages waarin hij beschrijft hoe mensen hun eigen leugens als nobele daden verkopen — “ter bescherming van de waarheid,” uiteraard — zitten vol herkenbare situaties. Torfs toont dat mensen nu eenmaal niet gebouwd zijn om de waarheid recht in de ogen te kijken.

Dat brengt ons bij de onvermijdelijke knipoog naar Torfs’ wijnpassie, die in dit boek nooit expliciet wordt uitgespeeld, maar wel voortdurend lijkt te gisten tussen de regels. Misschien is Waarheid wel het literaire equivalent van een zorgvuldig geassembleerde cuvée: soepel, aangenaam, soms verrassend, soms een tikje eigenzinnig, en vooral bedoeld om niet te snel uit te drinken. Maar net als bij sommige cuvées blijven er afdronkjes waar je over kunt twijfelen. Is dat nu subtiliteit, of is het gewoon vaagheid? De lezer mag het zelf proeven.

Waarheid is uiteindelijk een boek dat meer uitnodigt tot denken dan tot weten. Het belooft geen definitief antwoord en geeft dat ook niet; het maakt de zoektocht aantrekkelijker. En misschien is dat precies het punt: de waarheid is geen fles die je kunt ontkurken, leegdrinken en op tafel laten staan als trofee. Ze is eerder de wijnkelder zelf — donker, gelaagd, en vol mysteries die je alleen ontdekt als je bereid bent erin rond te dwalen.

Wie de waarheid wil vinden, moet dit boek niet lezen. Wie wil begrijpen waarom zoeken naar waarheid zo’n heerlijk menselijke bezigheid is — af en toe licht bedwelmend — moet het zeker wel doen.

Recensie: Alex Schuermans

← overzicht – Het Vaticaan