Als je de boekenwereld mag geloven, gaat het uitstekend met de literatuur.

Jury’s prijzen de uitzonderlijke kwaliteit van de Nederlandstalige roman. Uitgevers kondigen elk seizoen nieuwe indrukwekkende titels aan. Op sociale media buitelen auteurs, recensenten en cultuurjournalisten over elkaar heen om te vertellen hoe belangrijk boeken zijn. Tijdens de Boekenweek wordt lezen voorgesteld als een nationale discipline.

En toch wringt er iets.

Want buiten de literaire bubbel lijken steeds minder mensen zich aangesproken te voelen door dat enthousiasme. Verkoopcijfers staan onder druk. Jongeren lezen minder lange teksten. Boekenkaternen verdwijnen of worden steeds kleiner. Het aandeel Engelstalige en vertaalde boeken groeit. Wie de ontwikkelingen van de voorbije jaren bekijkt, ziet geen sector die zelfverzekerd aan een opmars bezig is, maar een sector die moeite heeft om nieuwe lezers aan zich te binden.

Dat hoeft op zich geen ramp te zijn. Cultuur laat zich niet herleiden tot marktaandelen. Maar het wordt wel een probleem wanneer een sector elke vorm van zelfkritiek vervangt door zelfgenoegzaamheid.

Wie leest er vandaag nog een vernietigende recensie?

Ooit waren literaire recensies bedoeld om boeken te beoordelen. Een criticus kon enthousiast zijn, maar ook genadeloos. Slechte boeken werden slechte boeken genoemd. Middelmatige boeken kregen een middelmatige stempel. Soms ontstond er zelfs een debat.

Vandaag lijkt dat steeds zeldzamer te worden.

De meeste recensies bewegen zich ergens tussen beleefde waardering en openlijke bewondering. Boeken zijn “indringend”, “urgent”, “meeslepend”, “relevant”, “ontroerend” of “actueel”. Kranten en tijdschriften strooien gul met vier en vijf sterren. Na verloop van tijd begint al die lof op elkaar te lijken. Wanneer bijna elk boek bijzonder is, verliest het woord bijzonder zijn betekenis.

Het vreemde is dat dezelfde mensen die elkaar voortdurend complimenteren, achter gesloten deuren vaak veel kritischer zijn. Dan hoor je gesprekken over slordige redactie, voorspelbare romans, modieuze thema’s en boeken die nooit gepubliceerd hadden mogen worden. Maar zelden bereikt die kritiek de openbare ruimte.

Misschien komt dat doordat de boekenwereld klein is.

Auteurs kennen uitgevers. Uitgevers kennen recensenten. Recensenten modereren festivals waar auteurs optreden. Iedereen komt elkaar tegen op dezelfde recepties, dezelfde prijsuitreikingen en dezelfde boekenbeurzen. In zo’n omgeving wordt onafhankelijkheid al snel een ongemakkelijke eigenschap.

Het gevolg is een cultuur waarin enthousiasme overvloedig aanwezig is, maar kritiek steeds schaarser wordt.

Dat is jammer. Niet alleen voor lezers, maar ook voor schrijvers.

Literatuur groeit niet van applaus alleen.

Een gezonde literaire cultuur heeft mensen nodig die durven zeggen dat een roman mislukt is. Dat een boek meer ambitie heeft dan talent. Dat een hype misschien niet helemaal terecht is. Niet uit cynisme, maar uit respect voor de literatuur zelf.

Wie alles toejuicht, neemt uiteindelijk niets meer serieus.

Tegelijk speelt er nog iets anders.

De boekenwereld praat graag over boeken, maar veel minder over lezen.

Dat lijkt hetzelfde, maar het is het niet.

Er verschijnen elk jaar duizenden nieuwe titels. Er worden prijzen uitgereikt, longlists samengesteld en auteurs geïnterviewd. Maar ondertussen groeit een generatie op die steeds minder gewend is om langere teksten te lezen. Studenten die een volledig boek moeten verwerken worden op sommige opleidingen stilaan een uitzondering. Samenvattingen, filmpjes en fragmenten nemen steeds vaker de plaats in van geconcentreerd lezen.

Dat is geen verwijt aan jongeren. Zij zijn opgegroeid in een wereld die voortdurend om aandacht vraagt. De vraag is eerder waarom de culturele sector daar zo weinig antwoorden op heeft.

Misschien omdat het eenvoudiger is om nieuwe boeken te promoten dan om de diepere oorzaken van ontlezing onder ogen te zien.

Een literatuur die alleen nog over zichzelf praat, loopt het risico haar publiek kwijt te raken.

Dat betekent niet dat de Nederlandstalige literatuur geen kwaliteit meer voortbrengt. Er verschijnen nog altijd uitstekende romans. Er zijn schrijvers die risico’s nemen, die nieuwe vormen zoeken en die boeken schrijven die jaren later nog steeds iets losmaken.

Maar precies daarom verdient de literatuur meer dan automatische bewondering.

Ze verdient discussie.

Ze verdient kritiek.

Ze verdient recensenten die verder kijken dan de achterflap.

En ze verdient een boekenwereld die af en toe de moed heeft om in de spiegel te kijken. Want misschien is de grootste bedreiging voor de literatuur niet de smartphone. Niet Netflix. Zelfs niet de dalende verkoopcijfers.

Een literatuur leeft niet van prijzen, recepties en enthousiaste persberichten.

Ze leeft van lezers.

En precies daar wordt het stil.