Er lijkt tegenwoordig een merkwaardig soort zekerheid te bestaan: vroeg of laat verdient iedereen zijn eigen boek.

Een scheiding? Een boek. Een burn-out? Een boek. Het verlies van een ouder? Een boek. Een jeugd vol tegenslag? Een boek. Een onverwachte liefde, een moeizame relatie, een ziekte, een carrière die anders liep dan gedacht, een reis die iets in iemand heeft losgemaakt: het materiaal ligt er al. Het hoeft alleen nog opgeschreven te worden.

Wie vertelt dat hij een boek wil schrijven, krijgt bovendien zelden de vraag waarom. Veel vaker klinkt de bemoedigende reactie: ‘Daar zit absoluut een boek in’.

Maar is dat eigenlijk wel zo?

Dat is een ongemakkelijke vraag geworden, misschien juist omdat we onszelf de afgelopen jaren steeds meer zijn gaan zien als unieke hoofdpersonen in een verhaal dat bij voorbaat betekenisvol moet zijn. We zijn gewend geraakt aan het idee dat onze ervaringen relevantie hebben omdat ze van óns zijn. Mijn verdriet voelt anders dan jouw verdriet. Mijn rouw is onvergelijkbaar. Mijn teleurstelling was uitzonderlijk pijnlijk. Mijn jeugd heeft mij gevormd op een manier die niemand anders kan begrijpen.

Ieder mens is uniek. Dat betekent nog niet dat iedere menselijke ervaring uniek is. We verliezen mensen. We worden verliefd. We worden afgewezen. We hopen en worden teleurgesteld. We krijgen kinderen of kunnen ze niet krijgen. We maken ruzie, verzoenen ons, worden ziek, herstellen, falen, slagen en beginnen opnieuw. We ervaren jaloezie, schaamte, verlangen, eenzaamheid, opluchting en geluk.

Het bijzondere van het menselijk leven is misschien juist hoeveel ervan we met elkaar gemeen hebben.

Persoonlijke ervaring is steeds meer een vorm van legitimatie geworden. Wie iets intens heeft meegemaakt, lijkt daarmee ook het recht te hebben verworven er een boek over te schrijven. De ervaring zélf wordt het argument.

Maar een gebeurtenis is nog geen verhaal. Een emotie is nog geen inzicht. En een leven is nog geen roman. Literatuur vraagt iets anders.

Niet noodzakelijk een spectaculair leven, overigens. De interessantste boeken zijn lang niet altijd geschreven door mensen die een bijzonder leven hebben geleid. Soms is het precies omgekeerd. Een schrijver kan uit een ogenschijnlijk volkomen gewoon bestaan iets maken wat een ander ineens herkent als zijn eigen leven. Niet omdat de schrijver iets heeft meegemaakt wat niemand anders ooit heeft meegemaakt, maar omdat hij iets heeft gezien wat anderen wel hebben meegemaakt maar nooit zo hebben kunnen formuleren.

Wie zijn eigen verdriet beschrijft, vertelt in eerste instantie over zichzelf. Een schrijver die werkelijk iets te bieden heeft, weet op een bepaald moment van zichzelf weg te bewegen. Het persoonlijke wordt algemeen. Het individuele krijgt een vorm waarin ook de lezer zichzelf kan herkennen.

Dat is een veel hogere lat dan: dit is mij overkomen.

Ook de democratisering van het schrijven speelt daarin een rol. Iedereen kan tegenwoordig een manuscript produceren. Iedereen kan een boek publiceren. Iedereen kan een publiek verzamelen dat bevestigt dat het verhaal ertoe doet. En misschien is daar op zichzelf niets mis mee. Het is zelfs toe te juichen dat de toegang tot het schrijverschap minder afhankelijk is geworden van vermaledijde poortwachters.

Maar toegankelijkheid heeft een vreemde bijwerking: ze kan ons doen vergeten dat schrijven en publiceren twee verschillende dingen zijn.

Dat iemand een verhaal heeft, is geen reden waarom wij het zouden moeten lezen.

En dat klinkt harder dan het bedoeld is. Want natuurlijk mag iedereen zijn levensverhaal opschrijven. Sterker nog: misschien zouden meer mensen dat moeten doen. Schrijven kan een manier zijn om orde te scheppen in wat ons is overkomen. Een privéboek kan grote persoonlijke waarde hebben zonder ook maar enige literaire ambitie te bezitten.

Maar zodra een persoonlijk verhaal een boek voor anderen moet worden, verandert de vraag. Dan is niet langer alleen van belang wat jij hebt meegemaakt. Dan wordt belangrijk wat jij daar als schrijver mee kunt doen.

Kun je afstand nemen van jezelf? Kun je twijfelen aan je eigen grote gelijk? Kun je je eigen herinneringen wantrouwen? Kun je voorkomen dat je verdriet automatisch belangrijker wordt gevonden omdat het jouw verdriet is?

We zijn een samenleving geworden die persoonlijke authenticiteit koestert, maar authenticiteit is nog geen kwaliteit. Iets is niet interessant omdat het echt gebeurd is. Een waargebeurd verhaal kan saai zijn. Een verzonnen verhaal kan waarachtiger zijn dan duizend autobiografische getuigenissen.

Misschien moeten we daarom wat zuiniger worden met de zin dat iemand ‘absoluut een boek in zich heeft’. Soms heeft iemand inderdaad een boek in zich. Soms heeft iemand een gebeurtenis in zich. Soms een herinnering. Soms een wond. Soms alleen de begrijpelijke behoefte om gehoord te worden.

Maar gehoord willen worden is iets anders dan iets te vertellen hebben.