Literatuur had ooit de reputatie gevaarlijk te zijn

Niet letterlijk gevaarlijk, maar ontregelend. Romans konden lezers choqueren, religies beledigen, politieke zekerheden aantasten of een samenleving een spiegel voorhouden waar niemand graag in keek. Een goed boek hoefde niet sympathiek te zijn. Het moest iets losmaken.

Vandaag lijkt literatuur opvallend voorzichtig geworden.

Niet omdat schrijvers minder talent hebben, maar omdat de omgeving rond literatuur steeds smaller aanvoelt. Uitgevers, media, festivals, recensenten en sociale media bewegen zich vaak binnen dezelfde culturele reflexen. Sommige thema’s krijgen vanzelf zichtbaarheid. Andere verdwijnen bijna geruisloos naar de achtergrond. Niet via censuur, maar via sfeer.

Er zijn standpunten die als intelligent gelden nog voor het boek gelezen is.

En er zijn boeken die eerst verdacht moeten uitleggen waarom ze bestaan.

Daardoor ontstaat een vreemde vorm van voorspelbaarheid. Je voelt bij veel hedendaagse romans al na twintig pagina’s welke morele positie uiteindelijk bevestigd zal worden. Wie gevoelig is. Wie problematisch is. Welke emoties veilig zijn. Welke conclusies wenselijk zijn.

Alsof literatuur steeds vaker geschreven wordt met het publiek al in gedachten als jury.

Maar grote literatuur ontstond zelden uit voorzichtigheid. Dostojewski schreef geen personages om sympathiek gevonden te worden. Céline wilde niet geruststellen. Mulisch niet. Reve niet. Zelfs schrijvers waarmee we vandaag fundamenteel oneens kunnen zijn, lieten tenminste iets botsen.

Nu lijkt de grootste angst van veel culturele instellingen niet slechte literatuur, maar verkeerde literatuur.

Dat verschil is belangrijk.

Slechte literatuur is saai.

Verkeerde literatuur is gevaarlijk omdat ze buiten de consensus durft te stappen.

Misschien is dat waarom zoveel lezers afhaken zonder precies te kunnen uitleggen waarom. Niet omdat ze tegen engagement zijn, maar omdat ze voelen dat te veel boeken vandaag dezelfde morele temperatuur hebben.

Literatuur hoeft niet netjes te zijn.

Ze hoeft zelfs niet troostend te zijn.

Maar als boeken ons alleen nog bevestigen in wat we al denken, dan verliezen ze misschien precies hun belangrijkste functie.