Latemse brieven over de lente

Latemse brieven over de lente behoort tot het vroege werk van Karel van de Woestijne en is in veel opzichten een sleuteltekst voor het begrijpen van zijn ontwikkeling als schrijver. De brieven werden in 1901 geschreven vanuit Sint-Martens-Latem en waren gericht aan zijn vriend Adolf Herckenrath. Van de Woestijne had zich daar gevestigd in de kunstenaarsomgeving rond onder anderen George Minne, Valerius De Saedeleer en zijn broer Gustave.

De vorm is eenvoudig: een reeks brieven waarin de jonge van de Woestijne verslag doet van zijn verblijf op het platteland. Maar het boek is veel meer dan een verzameling observaties over het leven in Latem. Het landschap wordt voortdurend verbonden met zijn eigen gemoedstoestand. De natuur is geen neutrale achtergrond, maar een spiegel waarin hij zijn verlangens, twijfels en melancholie probeert te herkennen.

Dat maakt de lente uit de titel enigszins bedrieglijk. Wie een opgewekt natuurboek verwacht, zal snel merken dat de stemming veel complexer is. De ontluikende natuur brengt weliswaar schoonheid en vernieuwing, maar bij van de Woestijne gaat die schoonheid voortdurend gepaard met weemoed. Het nieuwe leven buiten hem roept juist het besef op van zijn eigen innerlijke onrust en onvervuld verlangen.

De tegenstelling tussen stad en platteland is daarbij belangrijk. In Latem probeert van de Woestijne afstand te nemen van het stadsleven en van de sociale en emotionele verwikkelingen die hem bezighouden. De natuur lijkt hem een mogelijkheid tot rust en zuiverheid te bieden. Tegelijkertijd blijkt die vlucht nooit volledig te slagen. Zijn eigen gedachten en verlangens reist hij eenvoudigweg achterna. Een essay over de auteur omschrijft de brieven treffend als een poging om de ontluisterde stad te ontvluchten en eenvoud en inkeer in de natuur te zoeken, zonder dat de dichter aan zijn eigen zwaarmoedigheid kan ontsnappen.

Daarmee krijgt het landschap een symbolische functie. Een veld, een boom, een regenbui of het licht over de Leie wordt telkens meer dan een concrete waarneming. Van de Woestijne probeert achter de zichtbare werkelijkheid een andere werkelijkheid te ontdekken. Dat is precies de houding die zijn latere symbolistische poëzie zo sterk zal kenmerken.

De natuur wordt bovendien niet uitsluitend vanuit een esthetisch perspectief bekeken. In een van de brieven beschrijft van de Woestijne bijvoorbeeld boeren die op het land werken en uitgebreid spreken over de verzorging van aardappelen. De concrete details van het boerenleven worden nauwkeurig waargenomen, maar krijgen in zijn beschrijving tegelijk iets bijna ritueels. Het werk op het land wordt onderdeel van een groter beeld van aarde, leven en menselijke verbondenheid met de natuur.

Juist daarin ligt een van de aantrekkelijke kanten van het boek. Van de Woestijne kan heel concreet schrijven. Hij ziet kleuren, geuren, bewegingen en kleine menselijke gebaren scherp. Maar vervolgens schuift zijn tekst vrijwel ongemerkt van observatie naar mijmering. Een eenvoudig natuurbeeld kan daardoor uitgroeien tot een beschouwing over verlangen, geluk of vergankelijkheid.

De brieven hebben ook een duidelijke autobiografische betekenis. Van de Woestijne schreef ze op jonge leeftijd, in een periode waarin hij in Sint-Martens-Latem een nieuwe omgeving en een nieuwe levenshouding probeerde te vinden. De teksten sluiten aan bij de ontwikkeling die ook zichtbaar wordt in zijn vroege poëzie. De literaire geschiedenis ziet daarom terecht een verband tussen de brieven en Het vader-huis en De boomgaard der vogelen en der vruchten.

Toch moet het boek niet uitsluitend als autobiografisch document worden gelezen. Daarvoor is de literaire bewerking te sterk. Van de Woestijne schrijft geen dagboek en geeft evenmin een objectief verslag van zijn verblijf in Latem. Hij maakt van zijn ervaringen een literaire constructie waarin de buitenwereld voortdurend wordt gekleurd door zijn innerlijke toestand.

Een terechte kritiek is dat die nadrukkelijke introspectie het boek soms zwaar maakt. Dezelfde melancholische grondtoon keert geregeld terug en sommige natuurbeschrijvingen krijgen zoveel symbolische lading dat de spontaniteit van de observatie verloren gaat. Wie vooral geïnteresseerd is in het historische leven van de kunstenaarskolonie in Latem, krijgt bovendien minder concrete informatie dan de titel misschien doet vermoeden.

Maar juist die subjectiviteit is ook de belangrijkste kwaliteit van het werk. Latemse brieven over de lente is geen toeristische beschrijving van Sint-Martens-Latem en evenmin een eenvoudige natuurbundel. Het is het verslag van een jonge schrijver die probeert zichzelf opnieuw uit te vinden en de natuur gebruikt als een ruimte voor die zoektocht.